| Deutsch | |
| Obszar | Europa i Afryka |
| Liczba mówiących | ~128 000 000 (język ojczysty dla: 105 527 178 osób[1], język obcy dla 18 000 000 osób[2]) |
| Ranking | 11. |
| Klasyfikacja genetyczna | Języki indoeuropejskie
|
| Pismo | łacińskie |
| Status oficjalny | |
| język urzędowy |  Austria Belgia Liechtenstein Luksemburg Niemcy Szwajcaria Unia Europejska (język oficjalny i roboczy)
Pozostałe miejsca: Namibia (język narodowy; język urzędowy 1984-90) |
| Regulowany przez | Międzypaństwowa Komisja Ortografii Niemieckiej |
| Kody języka | |
| ISO 639-1 | de |
| ISO 639-2 | deu/ger |
| ISO 639-3 | deu |
| SIL | GER |
| W Wikipedii | |
| Zobacz też: język, języki świata |
|
 |
|
|
|
|
 |
|
Język niemiecki – język z grupy zachodniej rodziny języków germańskich. W rzeczywistości stanowi on grupę kilku języków zachodniogermańskich, które często są określane jako języki niemieckie; standardowy język niemiecki (Standard Hochdeutsch) oparty jest na Biblii Marcina Lutra, która z kolei opiera się na języku mówionym w Górnej Saksonii i Turyngii.
W skład języków niemieckich wchodzą: alemański (Szwajcaria, Alzacja, Szwabia), bawarski (Bawaria, Austria), górnofrankijski (Frankonia, Hesja, Palatynat, Lotaryngia, Luksemburg – tamtejsza odmiana zwana językiem luksemburskim), środkowogórnoniemiecki (do którego można zaliczyć "Standard Hochdeutsch", oraz gwary z obszaru Górnej Saksonii, Turyngii, Anhaltu, południowej Brandenburgii oraz ze Śląska; dawniej również Prusy Górne) oraz dolnoniemiecki (Dolna Saksonia, Meklemburgia, północna Brandenburgia, Pomorze – obecnie tylko Przednie, dawniej również Prusy Dolne; w praktyce również język niderlandzki oraz afrikaans stanowią odmianę języka dolnoniemieckiego).
Różnice np. pomiędzy dolnoniemieckim a bawarskim są większe niż pomiędzy polskim a serbsko-chorwackim. Pogląd o "jednym" języku niemieckim jest w dużej mierze spuścizną czasów Bismarcka i Hitlera, bowiem centralistycznym dążeniom Berlina nie leżały po drodze różnice językowe pomiędzy poszczególnymi częściami państwa.
Języki niemieckie (często w kontakcie z innymi językami) odegrały kluczową rolę w kształtowaniu się kilku innych języków. Przykładem jest tu wykształcony w średniowieczu język jidysz. W XIX wieku natomiast z kilku etnolektów niemieckich w Pensylwanii wykształcił się język pensylwański.
Język niemiecki posiada swoich użytkowników w krajach gdzie nie ma statusu oficjalnego są to: Stany Zjednoczone, Brazylia, Kanada, Francja, Argentyna, Rosja, Kazachstan, Australia, Holandia, Wielka Brytania, Hiszpania, Chile, Paragwaj, Węgry, Republika Południowej Afryki, Meksyk, Izrael, Rumunia i Czechy.
Spis treści |
edytuj Ortografia
Alfabet niemiecki jest odmianą alfabetu łacińskiego i składa się z 30 liter. Oprócz 26 liter klasycznych zawiera także przegłosy ä, ö i ü (tzw. Umlaut) oraz ß (tzw. Es-Zett lub scharfes S, zob. ß). Przy braku odpowiednich czcionek muszą one być zastępowane odpowiednimi dwuznakami (ä = ae, ö = oe, ü = ue, ß = ss).
A Ä B C D E F G H I J K L M N O Ö P Q R S T U Ü V W X Y Z a ä b c d e f g h i j k l m n o ö p q r s ß t u ü v w x y z
Cechą charakterystyczną niemieckiej ortografii jest pisownia wszystkich rzeczowników wielką literą (występująca współcześnie ponadto jedynie w ortografii jęz. luksemburskiego).
W 1998 r. wprowadzono reformę (potem kilkakrotnie modyfikowaną) niemieckiej ortografii, która polega m.in. na wariantowym zniemczeniu pisowni niektórych wyrazów obcych, zwiększeniu liczby wyrażeń pisanych rozdzielnie oraz wielką literą, jak również zastąpieniu ß występującego po krótkiej samogłosce przez ss oraz zwiększeniu częstotliwości używania litery ä zamiast e. Nowa pisownia formalnie obowiązuje już w Niemczech i Austrii, jest jednak ignorowana przez największe wydawnictwa prasowe.
Wygląd szkolnego pisma ręcznego w języku niemieckim był ściśle uregulowany. Do 1925 r. było to pismo zwane Kurrentschrift (kurrenta; inaczej Spitzschrift), a w latach 1935-1941 Sütterlinschrift (inaczej Deutsche Schrift). Do dzisiaj widać te wpływy w piśmie ręcznym starszego pokolenia Niemców.
Dla niemieckiego ze Szwajcarii i Liechtensteinu charakterystyczny jest brak litery ß w pisowni, zastępuje się ją podwójnym "s" (ss).
edytuj Fonetyka i fonologia a pisownia niemiecka
W niemieckiej pisowni występuje wiele wieloznaków, takich jak:
- ch – oznacza w sąsiedztwie fonemów /a/, /o/, /u/ głoskę x, przykłady: Nacht naxt, wach vax, po e,i,ä,ö,ü,ei,ai,eu,äu,l,r,n oraz w –chen miękkie ç, zbliżone do wymowy ch w polskim wyrazie chirurg (Przykłady: ich ʔɪç nichts nɪçts, Nächte 'nɛçtə), a na początku wyrazu przed fonemami /a/, /o/ oraz przed spółgłoską głoskę k, np. Cholera 'kɔləʁa, Chrom kʁoːm
- ck – oznacza głoskę k, przykłady: Schreck ʃʀɛk, Zucker ˈʦʊkɐ
- ei, ai, ey i ay – zwykle oznacza dyftong /aɪ̯/, przykłady: Leim laɪ̯m, Mais maɪ̯s, Meyer 'maɪ̯ɐ, Bayern 'baɪ̯ɐn.
- eu, äu, oi, oy – zwykle oznacza dyftong /ɔʏ̯/. Przykłady: Beutel ˈbɔɪ̯təl, także w wyrazach pochodzenia greckiego np. Euthanasie ˌʔɔʏ̯tana'ziː, läuten ˈlɔɪ̯tən, Alois 'ʔalɔʏ̯s, Hoyerswerda 'hɔʏ̯ɐsv̥ɛɐ̯da˙.
- ng – oznacza zwykle spółgłoskę nosową tylnojęzykowo-miękkopodniebienną (głoskę ŋ), np. fangen ˈfaŋən. W niektórych wyrazach obcego pochodzenia oznacza ŋg, np. anglikanisch aŋgli'kaːnɪʃ
- nk – oznacza zbitkę spółgłosek [3] ŋk, np. Enkel ˈɛŋkəl
- -ow – występujące regionalnie w nazwach miejscowości oznacza długą głoskę oː, np. Güstrow ˈgʏstroː oraz sporadycznie w niemieckich nazwiskach (gdy występuje w obcojęzycznych nazwiskach czytane jest zgodnie z oryginalną wymową)
- ph – oznacza głoskę f (występuje wyłącznie w wyrazach obcego pochodzenia), przykłady: Physik fyˈzɪk, Photo 'foːto˙, Phase 'faːzə – także w imionach, np. Sophie zɔ'fiː)
- qu – zwykle oznacza kv̥ (zbliżone do kf), np. Quelle 'kv̥ɛlə.
- rh – oznacza fonem /r/, realizowany jako r, ʀ lub ʁ (występuje wyłącznie w wyrazach obcego pochodzenia – np. Rheumatismus ˌʁɔʏ̯ma'tɪsmʊs
- sch – oznacza głoskę ʃ, przykłady: Schaf ʃaːf, Schule 'ʃuːlə
- sp – jak polskie szp (ʃp) z wyjątkiem pozycji wygłosowej wówczas – sp sp. Przykłady: Sport ʃpɔʁt (także w wyrazach obcego pochodzenia np. Spartakiade ˌʃpaʁta'kɪ̯adə (ale: Wespe 'vɛspə). Litera s przed dwuznakiem ph oznacza s: Sphäre 'sfeːʁə. Istnieją też dialekty, w których sp zawsze oznacza sp lub zawsze ʃp.
- st – jak polskie szt (ʃt) z wyjątkiem pozycji wygłosowej – wówczas st. ʃt wymawiane jest także w nagłosie wyrazów obcego pochodzenia, np. Stratosphäre ˌʃtʁatɔ'sfeːʁə (ale: Bestie 'bɛstɪ̯ə, Vestalin vɛs'taːlɪn). Istnieją też dialekty, w których st oznacza zawsze st lub zawsze ʃt.
- th – oznacza głoskę t (występuje wyłącznie w wyrazach obcego pochodzenia, np. Thema 'teːma˙)
- tsch – oznacza ʧ) np. Deutsch dɔɪ̯ʧ
- tz – czytane jak polskie c (ʦ) (np. w wyrazie Katze 'kaʦə)
- ui i uy, występujące w pisowni regionalnej, oznaczają głoskę yː, np. Duisburg 'dyːsb̥ʊʁk, Nordkirchen-Vluyn nɔʁt'kɪʁçən 'flyːn. W nielicznych wyrazach, głównie obcego pochodzenia, ui występuje także w pisowni standardowej na oznaczenie dyftongu ʊɪ̯ (np. Uigure ʊɪ̯'guːʁə, pfui pfʊɪ̯).
Uwaga: powyższe zbitki liter mogą czasami oznaczać oddzielne głoski, jeśli użyto ich w zapisie oddzielnych morfemów, np.: beurteilen bə'ʔuʁtaɪlən, beinhalten bə'ʔɪnhaltən, entzückend ɛnt'ʦʏkənt, entscheiden ɛnt'ʃaɪ̯dən, angeblich 'ʔangeːplɪç, ankommen 'ʔankɔmən itp.
- _e – oddaje w zapisie długość samogłoski oznaczonej przez literę poprzedzającą – w pisowni standardowej wyłącznie przez literę i (np. viel fiːl) – regionalnie także literę o (np. Soest zoːst)
- _h – oddaje w zapisie długość samogłoski oznaczanej przez literę poprzedzającą (np. l.p. Schuh ʃuː l.m. Schuhe 'ʃuːə). Ortografia niemiecka nie jest w tym wypadku jednak konsekwentna, ponieważ często długości samogłosek nie oznacza się w piśmie. A więc na przykład chociaż w wyrazie Stühle 'ʃtyːlə ("krzesła") litera h oznacza długość samogłoski oznaczanej przez ü, tj. yː, to już przy tej samej samogłosce w wyrazie Schüler 'ʃyːlɐ ("uczniowie") litera h nie pojawia się w zapisie. Dodatkowo h występuje w części wyrazów również tam, gdzie jej funkcja oznaczania długości jest zbędna, ponieważ rolę tę spełniają inne litery, np. w er sieht 'ʔeːɐ̯ 'ziːt litera h jest zbędna z punktu widzenia oddawania w zapisie długości samogłoski iː, ponieważ długość oznacza już dwuznak ie. O regułach użycia litery h w ortografii nie decydują więc wyłącznie względy fonetyczne, ale też historyczne oraz korelacja z innymi formami danego wyrazu (por. omówione sieht, bo sehen).
- _i – oddaje w zapisie długość samogłoski oznaczonej przez literę poprzedzającą, ale występuje jedynie regionalnie w stosunku do litery o (np. Troisdorf 'tʁoːsd̥ɔʁf)
- Wieloznaki oznaczające spółgłoski oznaczają też krótkość samogłoski przed tą spółgłoską, np. waschen 'vaʃən ("myć") – krótkie a przed spółgłoską ʃ, oznaczaną wieloznakiem sch.
- Dwie sąsiadujące litery oznaczające tę samą spółgłoskę (np. bb, dd, ff, gg, ll, mm, nn, pp, ss, tt ) i należące do jednego morfemu czyta się jako jeden dźwięk, inaczej niż w języku polskim (Ebbe ˈɛbə, Kladde ˈkladə, Schiff ʃɪf), Flagge 'flaɡə, toll tɔl, kommen ˈkɔmən, Sonne 'zɔnə, Treppe ˈtʁɛpə, essen ˈɛsən, retten ˈʁɛtən. Zapis ten jednocześnie oznacza, że poprzedzająca taką spółgłoskę samogłoska jest krótka.
- Dwie sąsiadujące litery oznaczające tę samą samogłoskę (aa, oo lub ee) czyta się jako jeden dźwięk (jedną długą samogłoskę), inaczej niż w języku polskim (np. Saal zaːl, Boot boːt) dodatkowo długa samogłoska e wymawiana jest w sposób zbliżony do polskiego ej (przykłady: Seele 'zeːlə (nie tylko w podwójnym ee np. der deːɐ̯ i sehen 'zeːən). Natomiast samodzielne e końcowe wymawiane jest jako zredukowana samogłoska[4] szwa (np. Mücke ˈmʏkə. Podwójne uu występujące na przykład w wyrazie Genugtuung gə'nuːkˌtuːʊŋ czyta się jednak jako dwie samogłoski ze względu na przebiegającą między nimi granicę morfemów. Z podobnych względów podwójne ii w wyrazie assoziieren w wymowie starannej oznacza dwie samogłoski: asoʦɪ'iːʁən. Również podwójne ee w wyrazie beenden nie oznacza z tego powodu jednej długiej samogłoski: bə'ʔɛndən.
- Samogłoski przed zbitką spółgłosek należącą do tego samego morfemu są zawsze krótkie, np. fast fast ("prawie"), ale już np. er rast 'ʔeːʁ‿'ʁaːst ("on pędzi/piratuje (na drodze)") z długim aː, bo -t należy do innego morfemu (do końcówki fleksyjnej).
Końcówka -er ulega asymilacji do tzw. r zwokalizowanego [5] ɐ np. Mutter 'mʊtɐ (zjawisko to nie występuje jednak w niektórych wariantach języka niemieckiego).
- Istnieją trzy równoprawne warianty realizacji fonemu /r/ – r, ʀ i ʁ
- z czyta się jak polskie c (oznacza głoskę ʦ), przykłady: Zorn 'ʦɔʁn, Zahn tsaːn
- Samodzielne s czyta się jak polskie z (np. Sonne 'zɔnə), w wygłosie jak i przed spółgłoską s (zbitki st, sp, sch omówiono wyżej).
- Litera c występuje poza dwuznakami jedynie w nowszych zapożyczeniach (np. Container kɔn'teːnɐ, Center 'sɛntɐ, Creme kʁɛːm lub kʁeːm), imionach (np. Claudia 'klaʊdɪ̯a) i nazwach miejscowych. Oznacza głoskę k, rzadziej ʦ lub s].
- Litera ß oznacza głoskę s np. weiß vaɪ̯s, w odróżnieniu od ss (również oznaczającego s) występuje w zapisie po samogłoskach długich i dyftongach.
- Litera v oznacza najczęściej głoskę f np. Vater ˈfaːtɐ z wyjątkiem wyrazów obcego pochodzenia, w których oznacza zazwyczaj głoskę v, np. w wyrazie Virus ['viːʁus.
- Litery d, t, n oznaczają głoski apikalne (nie jak w języku polskim koronalne)
W języki niemieckim występują też tzw. umlauty:
- Litera ä oznacza głoskę ɛ (Äste 'ʔɛstə) lub ɛː (ta ostatnia zastępowana jest najczęściej przez eː, np. spät ʃpeːt)
- Litera ö oznacza głoskę œ, np. öffnen 'ʔœfnən) lub øː, np. mögen 'møːgən), czasem ø (Föderation ˌfødɛʁa'ʦɪ̯oːn)
- Litera ü oznacza głoskę ʏ (Flüchtling 'flʏçtlɪŋ lub yː (fühlen 'fyːlən)
Spółgłoski dźwięczne ulegają ubezdźwięcznieniu w wygłosie przykłady: halb halp (b dźwięczna, p bezdźwięczna), Pferd pfeːɐ̯t (d dźwięczna, t bezdźwięczna), Weg veːk (g dźwięczna, k bezdźwięczna). Spółgłoski bezdźwięczne p, t, k wymawiane są z przydechem. Istnieją też ich nieprzydechowe odpowiedniki powstałe w wyniku ubezdźwięcznienia b, d i g w nagłosie morfemu po spółgłosce przydechowej, np. w wyrazie abgeben ['ʔapʰkeːbən (częściej notowane jako 'ʔapg̊eːbən) głoska g w nagłosie morfemu -geben traci dźwięczność, lecz nie zyskuje przydechu po przydechowym pʰ w wygłosie morfemu ab-.
Przed samogłoską akcentowaną w nagłosie morfemu występuje zwarcie krtaniowe ʔ, nieoznaczane w piśmie.
- Litera y oznacza w środku wyrazu głoskę yː (Lyrik 'lyːʁɪk), y (Physik fy'ziːk) lub ʏ (Sylt 'zʏlt), natomiast na jego końcu głoskę ɪ (Franz Vranitzky 'fʁanʦ fʁa'nɪʦkɪ)
Niemieckie samogłoski opisuje następująca tabela (na podstawie Lagenscheidts Taschenwörterbuch Deutsch)ː
| Samogłoski podstawowe | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| przednie | centralne | tylne | |||
| przymknięte | iː • yː | uː | |||
| prawie przymknięte | ɪ • ʏ | ʊ | |||
| półprzymknięte | eː • øː | oː | |||
| średnie | ə | ||||
| półotwarte | ɛ/ɛː • œ | ɔ | |||
| prawie otwarte | |||||
| otwarte | a | ɑː | |||
| Uwaga. Jeśli podano dwa symbole rozdzielone kropką, ten który znajduje się po lewej stronie oznacza samogłoskę niezaokrągloną, a po prawej zaokrągloną. Samogłoskom długim (z wyjątkiem ɛː) odpowiadają samogłoski półdługie. | |||||
Istnieją też dwugłoski: /aɪ̯/, /ɔʏ̯/, /aʊ̯/ (rzadko także: /ʊɪ̯/)
Uwagi:
- W wymowie scenicznej[6] dyftongi niemieckie realizowane są odpowiednio jako /ae̯/, /oe̯/ i /ao̯/
- Samogłoska /ɛː/ zastępowana jest zazwyczaj przez /eː/
- W nielicznych wyrazach obcego pochodzenia istnieje też krótka samogłoska /ø/, np. w wyrazie Föderation ˌfødɛʁa'ʦɪ̯oːn
- Samogłoski krótkie w wygłosie (z wyjątkiem ə) ulegają często wydłużeniu i wymawiane są jako półdługie, np. o˙ w wyrazie Kino 'kiːno˙.
Wyrazy i zwroty zapożyczone z języka angielskiego i francuskiego wymawiana są zwykle w sposób jednakowy z wymową obcą, np. Smith 'smɪθ, Niveau ni'voː lub w sposób zbliżony, np. First Lady 'fœəst 'leːdɪ (ang. 'fəːst 'leɪ̯dɪ), Etui e'tyiː (fr. e'tɥi)
edytuj Przykładowy tekst
Alle Menschen sind frei und gleich an Würde und Rechten geboren. Sie sind mit Vernunft und Gewissen begabt und sollen einander im Geist der Brüderlichkeit begegnen.
Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności i swych praw. Są oni obdarzeni rozumem i sumieniem i powinni postępować wobec innych w duchu braterstwa.
edytuj Gramatyka
Język niemiecki zalicza się zasadniczo do typu języków fleksyjnych, przy czym odmiana rzeczownika jest stosunkowo uboga i do oznaczenia liczby i przypadka stosuje się przede wszystkim rodzajniki.
Język niemiecki ma liczbę pojedynczą z 3 rodzajami – męskim, żeńskim i nijakim, oraz liczbę mnogą bez podziału na rodzaje. Rodzaje męski i nijaki wykazują podobieństwo w odmianie, podobnie rodzaj żeński i liczba mnoga. Są 4 przypadki – mianownik, dopełniacz, celownik i biernik, przy czym najrzadziej używany jest dopełniacz (najczęściej zastępuje się go konstrukcjami z przyimkiem).
Czasowniki mają bogatszą odmianę przez osoby, liczby, czasy i strony. Formy czasowników niemieckich nie rozróżniają natomiast rodzaju gramatycznego.
Przypisy
- ↑ SIL Ethnologue (2006). 95 million speakers of Standard German; 95 million including Middle and Upper German dialects; 100 million including Low Saxon and Yiddish.
- ↑ National Geographic Collegiate Atlas of the World, publikacja R.R Donnelley & Sons Company, 2006, strony 257-270, ISBN 0-7922-3662-9, ISBN 978-0-7922-3662-7
- ↑ grupa występujących po sobie spółgłosek o zbliżonej artykulacji
- ↑ samogłoska niemająca pełnej wartości wokalnej, krótsza od samogłoski krótkiej
- ↑ przekształcenie się półsamogłoski lub samogłoski zredukowanej w samogłoskę
- ↑ staranna wymowa obowiązująca aktorów na scenie
edytuj Zobacz też
- Europa niemieckojęzyczna
- język niemiecki w Niemczech
- język niemiecki w Austrii
- język niemiecki w Szwajcarii
- język niemiecki w Liechtensteinie
- język niemiecki w Luksemburgu
- tyrolski dialekt języka niemieckiego
- dialekt śląski języka niemieckiego (Schläsch)
- dialekt kłodzki
- dialekt koloński
- dialekt meklemburski
edytuj Linki zewnętrzne
- Słownik niemiecko-polski i polsko-niemiecki
- ozali.org - słownik niemiecko-polski i polsko-niemiecki
- Słownik języka niemieckiego Uniwersytet Lipski
- Niemiecki słownik wyrazów obcych Langenscheidt
- Wielki Słownik Języka Niemieckiego Braci Grimm (16 tomów) Projekt Uniwersytetu w Trewirze
- the sounds of German projekt fonetyki niemieckiej zrealizowany przez University of Iowa
|
|||||||||||||||||